در معناى حمد در نزد صوفيّه « الحمد » ، حمد در عرف طايفهء صوفيّه - قدّس اللّه تعالى اسرارهم - عبارت است از : اظهار كمال محمود به صفات جمال و نعوت جلال بر سبيل تعظيم و اجلال ؛ و آن يا از مرتبهء جمع « 1 » است بر جمع ، چنانچه حقّ - سبحانه و تعالى - در مرتبهء غيب « 2 » و معانى مثلا اظهار كرد كمالات خود را بر خود بالتعيّن و التجلّى الأوّل و الثانى « 3 » و ما اشتمل عليه من الشئون و الاعتبارات اوّلا و الحقائق الإلهيّة الكونيّة ثانيا ؛ رباعية : دى عشق نشان بىنشانى مىگفت * اسرار كمال جاودانى مىگفت اوصاف جمال خويشتن بىمن و تو * با خود به زبان بىزبانى مىگفت و يا از مرتبهء فرق « 4 » بر فرق ، چنان‌كه مظاهر خلقيّه و مجالى كونيّه به السنهء اقوال و افعال و احوال ، اظهار جمال و كمال يكديگر و آن به حقيقت ، حمد حضرت حقّ

--> ( 1 ) . جمع در مقابل فرق است ؛ جمع مشاهدهء حقّ است بىخلق و اين مرتبت فناء سالك است و به عبارت ديگر جمع ، رفع مباينت و اسقاط اضافات و افراد شهود حقّ است . ( 2 ) . كه آن را مقام جمع گويند و جمع الجمع را غيب الغيوب مىگويند . ( 3 ) . تجلّى اوّل حضرت احديّت ، جمع و وجود و تعيّن اوّل و قابل اوّل است و تجلّى ثانى كه متضمّن تميّز حقايق است ، صورت تجلّى اوّل و ظلّ اوست كه جامع تمام اعتبارات و تعيّنات است كه مرتبت الوهيّت و حضرت قاب قوسين نامند و تعيّن اوّل و تعيّن ثانى و قابل دوم است كه جامع بين دو طرف اجمال و تفصيل است . ( 4 ) . فرق اشارت به خلق است بدون حقّ ؛ بعضى گويند به معناى مشاهدهء عبوديّت است و صفت حيات الهى را نيز گويند .